تبلیغات
مدیریـــت آموزشـــی - صرفه جویی در بیت المال

صرفه جویی در بیت المال

یکشنبه 1392/08/19 18:04نویسنده : رحیم کاوه

 

1- مقدمه

به طور معمول صرفه جویی را زمانی به کار می برند که مصرف گرایی به صورت نامتعارف و بدون حساب و کتاب انجام گیرد؛ چنانچه فرهنگ اسلامی نیز مصرف گرایی را به عنوان اسراف و تبذیر معرفی می کند و از آن نهی کرده است؛ به عنوان نمونه، قرآن درباره اسراف در خوردن می فرماید: « کلوامن ثمره اذا اثمر و اتوا حقه یوم حصاده ولاتسرفوا انه لایحب المسرفین» (انعام/141) علامه طباطبایی (ره) در توضیح عبارت «لاتسرفوا» نوشته است: ولا تسرفوا معنایش این است که در استفاده از این میوه ها و غلات از آن حدی که برای معاش شما صالح و مفید است تجاوز نکنید. درست است که شما صاحب آن هستید، ولی نمی توانید در خوردن و بذل و بخشش آن زیاده روی کنید و یا در غیر مصرفی که خدا معین فرموده به کار ببرید، مثلا در راه معصیت خدا صرف نمایید و همچنین فقیری که از شما می گیرد نمی تواند در آن اسراف کند و آن را تضییع نماید. پس مفهوم آیه مطلق است و خطاب آن شامل همه مردم چه مالک و چه فقیر می شود.( تفسیر المیزان ، جلد 7، ص 364) در این میان بیت المال به عنوان  خزانه مسلمین و جامعه اسلامی که باید در جهت پیشبرد و پیشرفت جامعه به کار رود می طلبد که با مدیریت صحیح از سوی مسئولان و کسانی که از بیت المال استفاده می کنند همراه باشد و از هدر رفت و اسراف آن جلوگیری کنند چرا که کوچکترین ضرر به بیت المال آسیب های جدی و گاه جبران ناپذیر می تواند به مسلمین و  جامعه اسلامی وارد کند. بنابراین در این نوشتار سعی می شود با بیان اهداف مصرف بیت المال، آسیب شناسی سوءمصرف آن، وظایف کارگزاران آن و نظارت بر عملکرد آنان با رویکرد اسلامی جهت مدیریت و صرفه جویی هر چه بهتر در بیت المال را حدالمقدور مشخص سازیم.

1-1 واژه شناسی بیت المال

کلمه بیت المال مرکب از دو واژه «بیت» و «مال» به معنای خانه دارایی و خزینه مال است. و در اصطلاح به دو معنا می آید: گاهی به معنای اموال عمومی و حکومتی و هر آنچه که مردم به نحوی در آن حق دارند استعمال می شود و گاهی به معنای مکانی که اموال عمومی در آن نگهداری می شود. معنای اول قائم به اموال است و معنای دوم قائم به مکان است. با نگاهی در منابع روایی و تاریخی به دست می آید که لفظ بیت المال و استعمال آن در زمان پیامبر اسلام (ص) وجود نداشته است بلکه این اصطلاح در چند دهه بعد از وفات آن حضرت  به خصوص در زمان حکومت علی(ع) رواج یافته است؛ بنابراین اگر این اصطلاح در زمان حاضر در مورد اموال عمومی در زمان پیامبر اسلام (ص) به کار برده می شود از باب حکایت از معنای آن  به خصوص معنای اول آن است نه این که این لفظ در گفتار پیامبر(ص) و صحابه در زمان حکومت آن حضرت استعمال شده باشد. (المنجد و لغت نامه دهخدا ، واژه بیت المال)

1- 2 جایگاه و ماهیت بیت المال

آنچه قابل توجّه و دقّت است، این است که بیت المال، در نظام اقتصادى اسلام، بیشترین مباحث را به خود اختصاص داده و از جایگاهى ویژه برخوردار است. هدف از بیت المال، تأمین اهدافى بلند در حرکت تکاملى انسان به سوى سعادت و معنویّت و قرب الهى است. برخى از آن هدفها چنین است: 1ـ هدایت مردم به سمت اخلاق کریمه و ارزشهاى معنوى. 2ـ استقرار عدالت اجتماعى و اقتصادى در جامعه. 3ـ رشد استعدادها و شکوفایى ابتکار و خلاقیّت انسانها. 4ـ ریشه کن کردن فقر از جامعه. 5ـ رسیدگى به مصالح و منافع محرومان و مستضعفان و ...         امام على علیه السلام خطاب به عبدالله بن زمعه (از پیروان و یاران آن حضرت) آن هنگام که از او، درخواست کمک مى کند، ماهیت بیت المال را براى او روشن مى کند. او، بیت المال را نه مال شخصى امام مى داند و نه مال فردى از مسلمانان، بلکه بیت المال، از آن مسلمانان است که در اختیار امام مسلمانان گذاشته مى شود تا به عدل، به مصرف مسلمانان برسد. حضرت مى گوید: إنَّ هذا المال لیس لی و لا لک! و انَّما هو فی ءٌ لِلمسلمین و جَلْبُ أسیافهم. فإنْ شَرَکْتَهم فی حربهم کانَ لکَ مثلُ حظهم و إلّا فَجَناةُ أیدیهم لا تکون لغیر أفْواهِهمْ (نهج البلاغه، خطبه 232) این اموال، نه مال من و نه از آنِ توست، بلکه غنیمتى گردآمده از مسلمانان است که با شمشیرهاى خود به دست آورده اند. اگر تو، در جهاد، همراهشان مى بودى، سهمى چونان سهم آنان مى داشتى و گرنه، دسترنج آنان، خوراک دیگران نخواهد بود.

2- مدیریت و صرفه جویی در بیت المال

برای صرفه جویی در بیت المال باید  چهار بعد اساسی را مورد بررسی قرار دهیم: 1- بیان و ترسیم اهداف، ابعاد بیت المال و راههای محقق ساختن آن اهداف. 2- شناساندن وظایف درست و صحیح کارگزاران بیت المال با توجه به الگوی اسلامی. 3- آسیب شناسی سوءمصرف گرایی یا اسراف در بیت المال به جهت پیشگیری از وارد شدن ضررهای ممکن به پیکره بیت المال. 4- نظارت مستمر و تشویق و تنبیه کارگزاران با توجه عملکرد آنان.  بررسی هر یک از این ابعاد می تواند در مدیریت کارآمد مصرف بیت المال تأثیرگذار باشد.

2-1 بیان و ترسیم اهداف بیت المال و مصرف آن

یکی از ابعادی که باید در مدیریت و تحقق صرفه جویی در بیت المال درنظر گرفته شود هدفمند بودن مصرف بیت المال است زیرا تا زمانی که هدف از مصرف بیت المال مشخص نباشد امکان مدیریتی صحیح و کارآمد در این زمینه محقق نخواهد شد. به دلیل اینکه بیت المال به عنوان یک منبع مالی انحصارا در جامعه اسلامی مطرح می شود بیان راهکارهها و اهداف آن از سوی پیشوایان دین می تواند بسیار راهگشا باشد از جمله اینکه توصیه های  امام علی (ع)  درباره بیت المال را می توان به عنوان الگوی اسلامی مناسب در بیان اهداف بیت المال در نظر گرفت که در اینجا به چند نمونه آنها اشاره می کنیم:

2-1-1 اصلاح امور:  امام علی (ع) در این باره می فرماید: و تَفَقَّدْ أمرَ الخراجِ بما یُصْلِحُ أهلَه! فإنَّ فی صلاحه و صلاحهم صلاحاً لِمَنْ سِواهم و لا صَلاحَ لِمَنْ سِواهم إلّا بهم؛ لأنَّ الناسَ کُلُّهم عِیالٌ على الخراج و أهله (نهج البلاغه، نامه 53)؛ خراج (به عنوان بخشی از منابع بیت المال وشبیه مالیات است) را به گونه اى که وضع اهل آن را سامان دهد، وارسى کن! زیرا، بهبودى وضع بیت المال و اهل آن، سبب بهبودى امور دیگر اقشار جامعه است و تا امور اهل آن اصلاح نشود، کار دیگران نیز سامان نخواهد گرفت؛ زیرا، همه مردم، نان خورِ بیت المالند. امام على (ع) در این فراز، براى بیت المال، نقش محورى قائل شده و اصلاح تمامى امور را، بسته به اصلاح وضعیت بیت المال دانسته است و این، نشانه جایگاه بلند بیت المال از نظر اسلام است. اگر دقت شود، حقیقت مطلب، همین است که امام على (ع) گفته است. بنابراین، هرچند، اقتصاد، از نگاه امام على (ع) آن گونه که مکاتب مادى گرا مى گویند، اصل نیست، اما تأثیر محورى و اساسى آن در اصلاح امور و رفع نابسامانی ها مورد تأکید قرار گرفته است.

2-1-2 رفع نیاز مردم به بیت المال: امام علی (ع) در این مورد می فرماید: «کلّهم عَیالٌ على الخراج و أهله(همان)؛ تمام مردم، نان خورِ بیت المالند. روشن است که هیچ انسانى به تنهایى نمى تواند نیازمندیهایش را برآورده کند، از این رو نیاز به همیارى بیت المال وجود دارد.

2-1-3 دوام حکومت:  امام علی (ع) می فرماید: «و لمْ یستقم أمْرُهُ الاَّ قلیلاً(همان)؛ حکومت، با نابودى بیت المال، جز اندکى دوام نمی آورد. این مطلب نیز، از بدیهات است که اداره و دوام حکومت نیازمند بودجه است و بیت المال می تواند در ادامه حیات حکوت نقش اساسی داشته باشد.

2-1-4 اصلاح و تقویت نیروهاى مسلح: امام علی (ع) در این باره می فرماید: ثم لا قِوامَ للجنود إلاَّ بما یُخْرِجُ اللهُ لهم من الخَراجِ الذی یَقْوَوْنَ به على جَهادِ عدوِّهم و یعتمدون علیه فیما یُصلحهم و یکونُ مِنْ وَراءِ حاجتهِم(همان)؛ سپس سپاهیان اسلام، جز به خراج (بیت المال) که با آن، براى جهاد با دشمن، تقویت گردند و براى اصلاح امور خویش، به آن تکیه کنند و نیازمندیهاى خود را بر طرف سازند، پا نمى گیرند. از جمله آثار بسیار مهم بیت المال، افزون بر استقلال اقتصادى، استقلال سیاسى است؛ زیرا تا بودجه و سرمایه در اختیار دولت نباشد نمى تواند نیروهاى مسلح را جذب و تأمین و مجهز به سلاحهاى پیشرفته کند و با نبود نیروى مسلح مجهز، استقلال سیاسى تأمین نمى شود. آیت الله حسن زاده، در تفسیر این فراز، مى نویسد: اگر بیت المال نباشد، نیروهاى مسلح براى تأمین زندگى، باید در پى شغل و کار باشند، در نتیجه، آمادگى براى جهاد با دشمن، از بین مى رود.( منهاج البراعه، ج20، ص200) .

 از جمله مواردی که مورد هدف بیت المال است با توجه به منبع آن متفاوت است مانند تأمین نیازمندیهای مستمندان و محرومان، ادای قرض بدهکاران، کارهای عام المنفعه که از طریق زکات اجام می پذیرد یا مخارجی که صرف رهبری امت و توسعه حکومت اسلامی و شعائر دینی از طریق خمس انجام می گیرد. و همینطور مصارفی که از طریق انفال، فییء، جزیه تأمین می شود.( نوری همدانی، بیت المال در نهج البلاغه، 16-28)

2-2 شناساندن ویژگی ها و وظایف کارگزاران بیت المال

کسانی که متصدی امر بیت المال هستند اگر  وظایف محوله خود را خوب بشناسند و به آن جامه عمل بپوشانند خود  این عامل می تواند شاحص بسیار قدرتمندی جهت مدیریت صحیح در صرفه جویی بیت المال باشد اما پیش از هر چیز باید این کارگزاران ویژگی های عام یک مدیر را داشته باشند از جمله دانشمندانی چون ساموئل ب نیومن امور زیر را برای یک مدیر مورد توجه قرار داده است:
1- قدرت پیش بینى و آینده نگرى؛2 - حساب دانى و برنامه ریزى؛
3- پافشارى، رازدارى، رهبرى؛4 - دانش و مهارت.
و آدام اسمیت موارد زیر را نیز افزوده است:
نظم و ترتیب، اقتصاد و دقت.
كارل فن شرایط ذیل را برای یک مدیر ضروری می داند:
1- تشخیص هدفها؛2 - تصمیم‏گیرى بر مبناى احتمالات؛
3- تصمیم‏گیرى بر مبناى تجزیه و تحلیل.(
مدیریت علمى مكتبى از دیدگاه اسلام، عباسعلى اخترى، ص‏79-80)

2-2-1 ویژگی های عام:

در فرهنگ اسلامی نیز به برخی از موارد عام مدیریتی نیز اشاراتی شده است قرآن كریم ضمن ذكر برخى قصص و موعظه‏هاى اخلاقى، به پاره‏اى از این اشارات پرداخته است، از جمله:

2-2-1-1  علم و قدرت جسمانی: در داستان طالوت، بنى اسرائیل به دنبال فرماندهى هستند كه بتوانند در برابر اشتغالگران جالوتى انجام وظیفه كند و آنان را از آوارگى نجات داده و به وطن اصلى‏شان بازگرداند. خداوند جوانى به نام طالوت را معرفى مى‏كند، هنگامى كه بر انتخاب او اعتراض شد، گروهى گفتند: «چگونه او بر ما حكومت كند یا این كه ما از او شایسته تریم و او ثروت زیادى ندارد»، قرآن كریم در پاسخى قاطع و قانع كننده مى‏فرماید:«ان الله اصطفیه و زاده بسطه فی العلم و الجسم» (بقره/247) او دو ویژگى دارد كه به واسطه آن برگزیده شد، یكى هوش و آگاهى و دیگرى قدرت جسمانى.» یعنى نسب عالى و ثروت هیچ امتیازى براى زمامدارى نیست؛ زیرا هر دو اعتبارى و زودگذر است، اما علم و دانش و نیروى جسمانى دو امتیاز واقعى و درون ذاتى است.

2-2-1-2 قوت و امانتداری: در داستان دختران شعیب: هنگامى كه یكى از دختران از پدر تقاضا مى‏كند: «یا ابت استاجره ان خیر من استاجرت القوى الامین» (قصص/26)«اى پدر! (موسى) را انتخاب كن و استخدام نما؛ زیرا او هم توانا و هم امانتدار است.»

2-2-1-3  نگهداری و دانایی: یوسف، هنگامى كه خواب سلطان مصر را تعبیر كرد و خبر از قحطى فراگیر داد، گفت: «اجعلنى على خزائن الارض انى حفیظ علیم»(یوسف/55)  «مرا بر خزانه دار كل كشور قرار بده؛ زیرا من حفیظ و علیم هستم.» که در اینجا بر دو ویژگى حفیظ و علیم بودن تاكید شده است.

2-2-2 ویژگی های خاص

ویژگیهاى كارگزاران در بیت المال روشن‏تر از هر جاى دیگر در سخنان امام على (ع) آمده است. حضرت در دوران خلافت خود افراد متعددى را به عنوان مسئول بیت المال گماشت و افرادى را مامور جمع آورى و ثبت اموال عمومى كرد. ایشان ضمن نامه‏هاى خود توصیه‏هایى به آنان كرد كه با الغاى خصوصیت بر شرایط عمومى متصدیان بیت المال دلالت دارد. البته برخى از این ویژگیها عام و برخى خاص است كه در اینجا به آنها اشاره مى‏شود:

2-2-2-1 ایمان و تقوا: ایمان و اعتقاد به خدا و سلطه او بر انسان، اساس تقوا را تشكیل مى‏دهد. تقوا نیز عامل بازدارنده از خطا و روح پروا و دورى از پستى‏هاست كه همه انسانها به ویژه كارگزاران، خاصه در امور مالى كه وسوسه‏انگیز و طغیان آور است، به آن نیاز دارند. امام على (ع) در آغاز دستور العملى كه براى مأموران جمع آورى مالیات نوشت، چنین آورد: «انطلق على تقوى الله وحده لاشریك له و لا ترو عن مسلماً و لا تجازن علیه كارِهاً»(نهج البلاغه، نامه 25) «با تقواى خدایى كه یكتاست و هیچ همتایى ندارد حركت كن و در مسیر هیچ مسلمانى را نترسان یا با زور از زمین او نگذر.» همچنین در نامه‏اى به برخى ماموران مالیات چنین مرقوم داشته است: «آمره بتقوى الله فى سرائر امره و خفیات عمله حیث لا شهید غیره و لا وكیل دونه و آمره الا یعمل بشى‏ء من طاعة الله فى ما ظهر فیخالف الى غیره فى ما اسر.»(نهج البلاغه، نامه 26) «او را به ترس از خدا در اسرار پنهان و اعمال مخفى سفارش مى‏كنم، آنجا كه هیچ گواهى غیر از او و نماینده‏اى جز خدا نیست و سفارش مى‏كنم كه مبادا در ظاهر خدا را اطاعت و در خلوت نافرمانى كند.» امام خمینى (ره) ضمن سفارش همگان به تقوا مى‏فرمود: «تقوا بر همه لازم است و براى كسانى كه متصدى امور كشور هستند لازم‏تر است، آنهایى كه متصدى امور نیستند تقوا یك امرى است كه براى شخص خودشان و احیانا هم براى یك عده‏اى كه با او تماس دارند موثر است و خلاف تقوا براى شخص خود آن آدم و براى اشخاصى كه با او معاشر هستند، گاهى سرایت مى‏كند و موثر مى‏شود. اما متصدیان امور به حسب تصدى كه دارند اگر خداى نخواسته تقوا نداشته باشند، یك وقت مى‏بینند كه اینها كه در راس امورند اگر تقوا نداشته باشند این به همه كشور سرایت مى‏كند؛ همه كشور را یك وقت خداى نخواسته به باد مى‏دهد و لهذا براى آنها اهمیت تقوا بسیار بیشتر است تا براى اشخاص.»(اخلاق كارگزاران در كلام و پیام امام خمینى، ص‏63) خدا محورى و توجه به عظمت ذات اقدس الهى و روحیه پرهیزكارى مانع از انحرافات شده و مسئولیت را در نظر كارگزار، امانتى الهى جلوه مى‏دهد كه به امانت چند روزى به او سپرده شده است. اما در نقطه مقابل، بى تقوایى و خدا فراموشى انسان را در ورطه سقوط انداخته و از راه مال و دنیا و حتى دین فروشى آنان را نابود مى‏كند.

2-2-2-2 آگاهی و بصیرت: امام على (ع) در انتخاب كارگزاران،

معیار آگاهى و بصیرت را در كنار سایر معیارها مورد توجه قرار مى‏دهد. امام در نامه به مالك اشتر مى‏نویسد: «ثم انظر فى امور عمالك فاستعملهم اختباراً و لاتولهم محاباةً و اثرةً فانهما جماع من شعب الجور و الخیانة و توخ منهم اهل التجربه و الحیاء من اهل البیوتات الصالحه و القدم فى الاسلام.»( نهج البلاغه، نامه 53) «پس بنگر در امور كارگزارانت، آنان را با امتحان و آزمایش به كار بگمار و به سبب دوستى و بدون مشورت به آنها امارت مده؛ زیرا این دو از شعبه‏هاى جور و خیانتند و براى كارگزارى افراد با تجربه و با حیا را از خانواده‏هاى صالح و كسانى كه سابقه خدمت به اسلام دارند، طلب كن.» از این سخنان استفاده مى‏شود انتخاب افراد بر اساس لیاقت و شایسته سالارى بوده است. چراکه حضرت فرموده اند: «آفة الاعمال بعجز العمال»(غرر الحكم، حدیث شماره 3958) «آفت كارها، ناتوانى كارگزاران است».

2-2-2-3 امانتداری: هنگامى كه یكى از فرمانداران امام علی (ع) به بیت المال خیانت كرد امام در نامه‏اى توبیخ‏آمیز به او نوشت: «همانا تو را در امانت خود شركت دادم، و همراز خود گرفتم و هیچ یك از افراد خاندانم براى یارى و مددكارى و امانت دارى چون تو مورد اعتمادم نبود. آن هنگام كه دیدى روزگار بر پسرعمویت سخت گرفته، و دشمن به او هجوم آورده و امانت مسلمانان تباه گردیده و امت اختیار از دست داده و پراكنده شدند، با دیگر خیانتكاران همراه شدى، نه پسر عمویت را یارى كردى و نه امانتها را رساندى.»( نهج البلاغه، نامه 41) تعبیر امام از مسئولیت، تعبیر به امانت است و مسئول باید رفیق و مورد اعتماد باشد. در نامه‏اى به مالك اشتر آورده است: «جانشین كار خود را فردى مورد اطمینان و خیرخواه از یارانت قرار ده.»( همان، نامه 53) امور مالى از لغزشگاه‏هاى خطرناكى است كه سواران تیزچابكى را لغزانده است، امام در امر جمع آورى مالیات و صدقات تاكید مى‏كنند: «بر كسى اعتماد مكن مگر افرادى كه وثوق به تعهد دینى آنان دارى و نسبت به داراییهاى مسلمانان دلسوز باشند. بنابراین، فردى را كه خیراندیش، مهربان، امانت دار و حافظ اموال باشد انتخاب كن، نه فردى خشن، زورگو، بى ملاحظه و حیوان آزار را.»(همان، نامه 25)

2-2-2-4  نظم و انضباط: نظم در امور، انضباط در رفتار و دقت در تنظیم قوانین و مقررات و اداره یك مجموعه از شرایط كارگزاران به ویژه در بخش مالى كه احتمال اشتباه و انحراف بیشتر است، مى‏باشد. این آموزه به حدى از اهمیت برخوردار است كه امام على (ع)  در بستر شهادت، پس از شهادت به تقوا و پرهیزگارى بر آن تاكید ورزیده و فرموده است: «اوصیكما و جمیع و لدى و اهلى و من بلغه كتابى بتقوى الله و نظم امركم.»(نهج البلاغه، خطبه 158) «سفارش مى‏كنم شما و همه فرزندان و بستگان و هر آن كه را نامه‏ام به وى رسد به پرهیزكارى و نظم در كارها.» امام به هنگام توصیف قرآن یكى از آموزه‏هاى آن را نظم بخشى به جامعه عنوان كرده است: «اَلا ان فیه علم ما یاتى و الحدیث عن الماضى و دواء دائكم و نظم ما بینكم.»(نهج البلاغه، خطبه 216) «بدانید كه در قرآن است دانش آنچه را كه در آینده مى‏آید و سخن از گذشته و درمان دردها و راه و سامان و نظم بخشى میان شما.» اصولاً اداره كردن كار جمعى و ادارى نظم مى‏طلبد، برقرارى نظم نیز نیازمند انضباط و قانونمندى است،انضباط صحیح هم به دقت و جامع نگرى احتیاج دارد، مراعات همه جانبه حقوق، رفع تضادها، قانونمندى نظام جذب و توزیع مالیات، ضابطه پذیرى و حاكمیت آن بر رابطه، عامل استمرار و دوام حاكمیت بوده و نقاط ضعف و كمبودها رفع مى‏شود.

2-2-2-5 حمایت گرفتن از مردم و اعتمادسازی برای آنان: پشتیبانى و حمایت مردمى شرط لازم براى حكومت اسلامى است. اگر كارگزاران از این حمایت و اعتماد برخوردار نباشند، نمى‏توانند به اجرا و پیاده كردن برنامه‏هاى خود بپردازند. این مردمند كه به مشروعیت حاكم، مقبولیت مى‏بخشند. امام على (ع) در نامه به كارگزارانش همیشه جذب حمایت مردمى را متذكر مى‏شد. در نامه‏اى به ماموران زكات و صدقات ضمن توصیه به تقواى الهى و رعایت حقوق و حال مردم مى‏نویسد: «هر گاه به آبادى رسیدى، در كنار آب فرود آى و وارد خانه كسى مشو، سپس با آرامش و وقار به سوى مردم حركت كن، تا در میانشان قرار بگیرى، به آنان سلام كن و در سلام و مهربانى كوتاهى مكن، سپس مى‏گویى: اى بندگان خدا! مرا ولى خدا و جانشین او به سوى شما فرستاده تا حق خدا را كه در اموال شماست، تحویل بگیرم، آیا در اموال شما حقى هست كه به نماینده او بپردازید؟ اگر كسى گفت نه، دیگر به او مراجعه نكن(یعنى به سخن مردم و صداقت آنها اعتماد كن) (نهج البلاغه، نامه 25)

2-2-2-6 رعایت انصاف: حضرت در نامه‏اى به كارگزاران بیت المال مى‏نویسد: «در روابط خود با مردم انصاف داشته در برآوردن نیازهایشان شكیبا باشید، همانا شما خزانه داران مردم و نمایندگان ملت و سفیران حاكمان و پیشوایان هستید، هرگز كسى را از نیازمندى او باز ندارید و از خواسته‏هاى مشروعش محروم نسازید و براى گرفتن مالیات از مردم، لباسهاى تابستانى و زمستانى و مركب سوارى و برده كارى او را نفروشید، و براى گرفتن درهمى كسى را تازیانه نزنید، و به مال كسى دست اندازى نكنید.»(نهج البلاغه، نامه 51)

2-2-2-7 اخلاق نیکو و برخورد پسندیده: برخورد مناسب و ملایم با مردم در همه زمینه‏ها به ویژه در گرفتن مالیات و هزینه كردن آن از عوامل تاثیرگذار است امام على (ع) فرمود: «واشعر قلبك الرحمة للرعیة و المحبة لهم و اللطف بهم و لاتكن علیهم سبعاً ضارباً تغتنم اكلهم.» (همان، نامه 53) «محبت و لطف بر رعیت را در قلب خود جاى ده و بر آنان درنده‏اى خونخوار مباش كه خوردن آنها را معتنم شمارى».

2-2-2-8  گذشت و آسان گیری نسبت به  مردم: این خصلت لازمه دوام حكومت بوده و انگیزه مردم را در حمایت از حاكم در شرایط سخت تقویت مى‏كند. نرمش، رفق و انعطاف پذیرى در عین قاطعیت از رموز موفقیت یك كارگزار است. حضرت رفق و مدارا را عامل سهولت كارها و دشواریها دانسته و فرموده اند: «رفق، كارهاى دشوار را آسان مى‏كند.»( میزان الحكمه، رقم 7294) امام پس از بیان سیماى مالیات دهندگان درباره رفتار با آنان فرمود: «اگر مردم از سنگینى مالیات یا آفت زدگى یا خشك شدن آب چشمه یا كمى باران یا خراب شدن زمین در سیلاب‏ها یا خشكسالى شكایت كردند، در گرفتن مالیات به میزانى تخفیف ده تا امورشان سامان گیرد و هرگز تخفیف دادن در خراج تو را نگران نسازد، زیرا: الف - اندوخته‏اى است كه در آبادانى شهرهاى تو و آراستن ولایتهاى تو نقش دارد؛ب رعیت تو را مى‏ستاید و تو از گسترش عدالت میان مردم خشنود خواهى شد؛ج - به افزایش قوت آنان تكیه خواهى كرد، به آنچه در نزدشان اندوخته‏اى و به آنان بخشیدى؛د - با گسترش عدالت در بین مردم و مهربانى با رعیت به آنان اطمینان خواهى یافت، آنگاه اگر در آینده كارى پیش آید و بر عهده شان بگذارى، با شادمانى خواهند پذیرفت؛ زیرا عمران و آبادانى قدرت تحمل مردم را زیاد مى‏كند».

2-2-2-9 رعایت عدل: پیامبر اسلام (ص) در تقسیم غنیمت ها و سایر اموال بیت المال، قانون عدل را رعایت می کرد و به همه مردم به طور یکسان سهم می داد؛ امتیازات شخصی، قومیتی، سنی، سبقت در قبول اسلام، شرکت در جنگ بدر، سفید و سیاه، آزاد و برده و امثال آن ها را در کسب سهم از اموال بیت المال، دخالت نمی داد.( جعفر سبحانی، فروغ ولایت، ص 348) بدین وسیله، دیدگاه طبقاتی و مناسبات ستمگرانه ی برخاسته از آن را، باطل اعلام کرد و انسان ها را کنار هم و در یک صف متحد قرار داد. سعد بن ابی وقاص در تقسیم غنائم بدر به پیامبر(ص) اعتراض کرد و گفت: آیا مرا که از اشراف بنی زهره ام، با این آبکش ها و باغبان های یثرب، یکسان می بینی؟ آن حضرت از شنیدن این سخن، سخت آزرده گردید و فرمود: هدف من از این جنگ، حمایت از بیچارگان در برابر زورمندان است. من برای این برانگیخته شدم که تمام تبعیضات و امتیازات موهوم را ریشه کن سازم و تساوی در برابر حقوق را، در میان مردم جایگزین آن نمایم. (جعفر سبحانی، فروغ ابدیت، جلد 1 ، ص 514)

2-3  آسیب شناسی سوءمصرف از بیت المال (برگرفته از مقاله پژوهشی در بیت المال، ناصر رفیعی، فرهنگ جهاد، پاییز 1386، شماره 49 . تلخیص)

روشن شدن نقاط آسیب پذیر در مصرف بیت المال یکی از ابعادی است که به عنوان عاملی پیش بینی شده مورد استفاده در مدیریت بیت المال می توان لحاظ کرد؛ چراکه روشن شدن این لغزشگاهها جنبه ای پیشگیرانه در سوء مدیریت تلقی می شود. در این جا به بررسی اجمالی عمده ترین لغزشگاههای بیت المال می پردازیم:

2-3-1  خیانت: امام علی (ع)  در زمان خلافت خود با کارگزارانی که به بیت المال خیانت می ورزیدند، به شدت برخورد، و آنان را توبیخ می کرد. برخی از مسئولان که امام در باره خیانت به اموال عمومی و بیت المال به آنان نامه نوشت منذر بن جارود بود: منذربن جارود همانا خوبی پدرتو مرا فریب داد،گمان کردم تو از شیوه و رفتار او پیروی می کنی. به من خبر رسید که کارهای بسیاری را بر زمین می گذاری و برای سرگرمی و تفریح و صید بیرون می روی و در ثروت خداوند نسبت به بادیه نشینان قبیله ات گشاده دستی می کنی، گویا میراث پدر و مادر توست، به خدا سوگند! اگر این گزارشها درست باشد، شتر قبیله ات و بند کفشهایت از تو بهترند، خداوند لهو و لعب را نمی پسندد و خیانت به مسلمانان وتباه کردن کارهای آنان، خداوند را به خشم می آورد.»

خیانت به بیت المال آثار و تبعات وضعی فراوان دارد از جمله: الف: سلب برکت:  امام علی (ع) فرمود: «اذا ظهرت الجنایات ارتفعت البرکات.» «هرگاه جنایتها و خیانتها آشکار شود، برکات برداشته می شود.» ب: سلب اعتماد مردمی: مردم، دولت را نگهبان وحافظ بیت المال می دانند و بر اساس همین اعتماد است که مالیات می پردازند. تباه شدن اموال عمومی، اختلاس واستفاده ناروا از آن موجب سلب اعتماد مردمی شده و به جای حمایت از دولتمردان به آنان به عنوان خیانتکارمی نگرند. مهمترین سرمایه برای حکومت اسلامی پشتوانه مردمی وحمایت آنان است. زمامدارانی که به اموال عمومی خیانت کنند این پشتوانه وحمایت را از دست خواهند داد. هرگز کارگزاران نباید برای رضایت و خوشایند خواص، عموم را از خود ناراضی کنند؛ زیرا در صحنه های مختلف این عامه مردمند که ارکان حکومت راحفظ می کنند.ج: رسوایی دردنیا: خیانت به بیت المال موجب رسوا شدن خیانتکار وخواری او در دنیا می شود. خیانتکاران هر چه مخفی کاری کنند اما در نهایت دست انتقام الهی آنان را رسوا نموده و خیانتشان را آشکار می سازد. امام علی (ع) درنامه ای که به برخی از مأموران مالیاتی خود در سال 36 ق. خطاب به مخنف بن سلیم ـ فرماندار اصفهان ـ نوشته، آورده است: «کسی که امانت الهی بیت المال را خوار شمارد و دست به خیانت آلوده کند، خود و دین خود را پاک نساخته ودرهای خواری در دنیا را به روی خودگشوده است.»د: شورش عمومی: بی گمان مردم تازمانی ازحکومت حمایت خواهند کرد که حاکمان را امین خود بدانند. یکی ازوظایف حاکم اسلامی جلب رضایت عمومی براساس موازین شرعی وعقلی است.

2-3-2 اسراف و تبذیر (ریخت و پاش مالی): امام علی (ع) هنگامی که در مورد تقسیم عادلانه بیت المال مورد انتقاد و اعتراض برخی افراد قرار گرفت که تحمل عدالت آن حضرت را نداشتند، فرمود: اگر این اموال از خودم بود به گونه ای مساوی در میان مردم تقسیم می کردم تا چه رسد که جزو اموال خداست، همانا بخشیدن مال به آنها که استحقاق ندارند، زیاده روی و اسراف است؛ ممکن است در دنیا مقام بخشنده آن را بالا ببرد، اما در آخرت پست خواهد کرد؛ ممکن است مردم گرامیش بدارند، اما در پیشگاه خدا خوار است، کسی مالش را در راهی که خدا اجازه نفرمود، مصرف نکرد و به غیر اهل آن نپرداخت، جز آنکه خدا او را از سپاس آنان محروم فرمود».

2-3-3 توزیع ناعادلانه: امام علی (ع) فرمودند: ثبات الدول بالعدل

2-4 نظارت مستمر، تشویق و تنبیه بر عملکرد کارگزاران و مصرف کنندگان بیت المال

 یکی از ابعاد مهم در تحقق صرفه جویی در بیت المال نظارت مستمر بر کارگزاران و مصرف کنندگان بیت المال و پس از آن تشویق کسانی که عملکرد مناسبی داشته اند و نیز برخورد قاطع با خاطیانی که در کار خود سستی کرده اند و اموال بیت المال را هدر داده اند. اگر در سیستم حكومتى، اصل نظارت رعایت شود، بدنه آن سالم مى‏ماند. «كنترل، عبارت است از مقایسه آنچه كه انجام شده (عملكرد) با آنچه باید انجام بگیرد(استانداردها) به منظور شناخت نقاط ضعف و قوت برنامه. به عبارتى دیگر، نظارت و كنترل وسیله و روش مناسبى براى حصول اطمینان از تحقق هدفهاست.»( مدیران جامعه اسلامى، على رضا على آبادى، ص‏125) امام در نامه معروف به مالك اشتر ضرورت نظارت را مورد تاكید قرار داده و مى‏نویسد: «پس همانا در كار و امر كارگزارانت بنگر و آنان را با آزمون به كارگیر... و رفتار آنان را وارسى كن؛ دیده‏بانانى و مامورانى با صداقت (بازرس) و وفادار به سویشان بفرست؛ چرا كه وارسى پنهانى، آنان را به امانتدارى و ملایمت با شهروندان وا مى‏دارد، و از همكارانت مراقبت كن و اگر یكى از آنان دست به خیانت زد و گزارش جاسوسان توهم آن خیانت را تایید كرد، به همین مقدار گواهى اكتفا كرده و او را با تازیانه كیفر كن و آنچه از اموال كه در اختیار دارد از او بازپس گیر، سپس او را خوار بدار و خیانتكار بشمار و طوق بدنامى به گردنش بیاویز»( نهج البلاغه، نامه 53) امام در این نامه بر ارسال نیروهاى اطلاعاتى و بازرسان، تاكید كرده و از مالك اشتر مى‏خواهد به گزارش آنان ترتیب اثر دهد. اصل كنترل و نظارت در حكومت امام على (ع) در كشور پهناور اسلامى آن روز كه امروز به بیش از 50 كشور تبدیل شده به حدى دقیق و صحیح اجرا مى‏شد كه در كارگزاران آن حضرت مسئول یك روزه هم بود. امام به ابوالاسود دوئلى سمت قضاوت بصره را داد، اما در پایان همان روز نخست او را عزل كرد، وقتى ابوالاسود علت را جویا شد، امام فرمود: «به من خبر داده‏اند صداى خود را از صداى ارباب رجوع بالاتر مى‏برى [در برخورد با مردم تندخو هستى‏].»( احقاق الحق، ج‏8، ص‏548) و نیز امام على (ع) در عهدنامه مالك اشتر در تشویق کارگزاران آورده‏است: «نیكوكار و بدكار نزد تو یكسان نباشد؛ چرا كه این كار، نیكوكاران را از نیكى بازدارد و بدكاران را به بدى وادارد.»( نهج البلاغه، نامه 53)

3- نتیجه

بیت المال به عنوان خزانه جامعه اسلامی در جهت پیشبرد و پیشرفت آن با هدف رساندن افراد جامعه به سعادت به عنوان بعد اقتصادی جامعه از اهمیت والایی برخوردار است و همانطور که در کلام امام علی (ع) بیان گردید سختگیری و دقت نظر ایشان در این زمینه نمودی از عدالت و نهایتا به هدف امنیت و سعادت جامعه تلقی می شود. بیان اهداف مصرف بیت المال که عبارت بود از اصلاح امور، دوام حکومت اسلامی، رفع نیازهای مردم اعم از کارهای تولیدی و اشتغال زایی، زدودن فقر و آبادانی شهرها، و نیز اصلاح و تقویت نیروهای مسلح به عنوان دژ محکم در مقابل تجاوزات دشمن و ایجاد فضایی امن برای امت اسلامی، باعث می شود که بیت المال در مسیر مشخصی هدفمند شود؛ همین امر سبب می شود که افق دید رهبران  و مسئولان جامعه اسلامی در جهت مصرف بیت المال بالاتر رود و مدیریت هدفمندی را دنبال کنند در غیر این صورت مصیبتی که امثال خلفای عباسی در صرف بیت المال جهت خواسته های شخصی به بار آورنده اند  دامن امت اسلامی را خواهد گرفت. نکته دیگری که در این نوشتار سیر منطقی آن طی شده این است که پس از روشن شدن اهداف مصرف بیت المال، کارگزاران آن اعم از مالیات بگیران، ذخیره کنندگان و تقسیم کنندگان چه وظایفی را باید عهده دار شوند تا آن اهدافی که بیان شد تحقق یابد؛ اما وظایفی که درچارچوب قوانین اسلامی بیان شد همگی در کنار هم نقش بیمه بیت المال در مقابل طمع احتمالی و سلیقه ای عمل کردن کارگزاران را دارد لذا مقید بودن آنان به این قوانین مدیریت و صرفه جویی صحیح بیت المال را تسهیل خواهد کرد. از آنجا که در تحقق این مدیریت گاهی آفاتی ممکن است بدنه بیت المال را مورد هدف قرار دهد به بیان آسیب شناسی مصرف بدون هدف آن پرداختیم؛ شناسایی این آسیب ها در واقع عوامل پیشگیرانه ای را در امر مدیریت بیت المال قرار می دهد که با برنامه ریزی دقیق می توان از آن خطرها به سلامت عبور کرد. در نهایت برای اینکه مدیریت بیت المال حالت پویایی خود را حفظ کند و هر روز بتواند در مقابل بحرانهای احتمالی و گاه غیر منتظره برنامه داشته باشد به تبیین اصل نظارت بر کارگزاران و روند مصرف بیت المال بر مبنای اسلامی پرداختیم که البته خود به عنوان یک اصل مدیریتی پذیرفته شده است.


برچسب ها: مدیریت اسلامی ، بیت المال ، مدیریت بییت المال ،
آخرین ویرایش: جمعه 1392/09/1 00:10

 
یکشنبه 1392/08/19 18:15
سلام این مطالب وبلاگت رو خودت مینویسی؟ خوشحال میشم باهات تبادل لینک داشته باشم . این میتونه آغاز یه همکاری جدید باشه

www.usb4.ir
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.