تبلیغات
مدیریـــت آموزشـــی - نقش روزه در امور تربیتی

نقش روزه در امور تربیتی

پنجشنبه 1391/05/5 14:56نویسنده : رحیم کاوه

 
«روزه» یكی از برنامه های تربیتی و تكامل دهنده انسان و ضامن سعادت دنیا و آخرت و سلامت جسم و روح آدمی است. روزه رمز تقوا و پرهیزكاری ؛ تهذیب نفس و پالایش درون؛ تمرین صبر، خودداری و ایستادگی در برابر تمایلات اهریمنی نفس سركش؛ و مبارزه با شیطان است.

روزه مكتب انسان ساز، آرامش دهنده روح و روان، تربیت دهنده نیروهای درونی، و زیبا كننده چهره شخصیت انسان در پرتو وصل به نیروی لایزال الهی است و جان انسان را در مسیر نسیم های رحمت الهی قرار می دهد.

روزه خانه تكانی دل از گناه و آلودگی، صفای باطن، و شكوفا كننده نهال ایمان در بوستان جان است. باید آن را یك موهبت الهی دانست كه اثراتش در رشد و بالندگی، تربیت روح، اصلاح رفتار و اعتلای بهداشت روانی وصف ناشدنی است. آنچه پیش رو دارید، تنها بخشی از آثار و فواید تربیتی شگفت انگیز روزه است، كه از نظر خوانندگان گرامی می گذرد.

دست یابی به ملكه تقوا

مهمترین فایده و اثر روزه كه قرآن كریم به آن تصریح دارد، «تقوا» و پرهیزكاری است.

چنانكه می فرماید: «یاایها الذین امنوا كتب علیكم الصیام كما كتب علی الذین من قبلكم لعلكم تتقون؛ ای كسانی كه ایمان آورده اید، روزه بر شما واجب شد، همانگونه كه بر آنها كه پیش از شما بودند واجب شد، باشد كه تقوا پیشه كنید.»

تقوا حالت، ملكه و صفت ثابتی است كه آدمی را از كمین گاه های شیطان و نفس اماره می رهاند و از آلودگی به گناهان و رذایل اخلاقی بازمی دارد. در واقع تقوا برای انسان به حصار و سپری می ماند كه از حملات وسوسه های شیطانی و كشش ها و تمایلات نفسانی در امان می دارد. از این رو است كه قرآن كریم ما را در آیات زیادی به این گوهر گرانبها توصیه می كند:«فاتقوا الله مااستطعتم؛ تا می توانید تقوای الهی پیشه كنید.»

تقوا سرآمد همه خصلت های اخلاقی «التقی رئیس الاخلاق»؛  سرچشمه همه كارها و نیكی ها، و كنترل كننده و رهنمون كننده افكار و رفتارهای انسانی است. چنانكه پیامبر اعظم (صلی الله علیه وآله) می فرماید:«علیك بتقوی الله، فانه راس الامر كله؛  بر تو باد تقوای الهی، چرا كه سرچشمه همه چیز است.»

علامه طباطبایی در مورد فایده و ضرورت تقوا می گوید:«داشتن تقوا چیزی است كه كسی در آن شك ندارد، چرا كه هر انسانی با فطرت خود درك می كند، كه اگر بخواهد به عالم پاكی و بلندی متصل شود، و به مقام بلند كمال و روحانیت ارتقاء یابد، اولین چیزی كه لازم است بدان ملتزم شود این است كه از افسار گسیختگی خود جلوگیری كند، و بدون هیچ قید و شرطی سرگرم لذت های جسمی و شهوات بدنی نباشد، و خود را بزرگتر از آن بداند كه زندگی مادی را هدف بپندارد. و سخن كوتاه آنكه از هر چیزی كه او را از پروردگار تبارك و تعالی مشغول سازد، بپرهیزد.»

تقوا پلكان بزرگ تكامل است؛ و هدف از انجام همه عبادات- همچون روزه- صعود به قله بلند واستوار این ارزش بزرگ الهی می باشد. این گوهر كمیاب چیزی نیست كه به راحتی به دست آید، بلكه باید برای كسب آن رنج كشید؛ ازگناهان خویشتن داری كرد؛ دائم با تمایلات نفسانی نبرد نمود؛ و یك لحظه از وسوسه های شیطانی غفلت ننمود.

تهذیب نفس و پالایش درون

یكی ازعبادت های مهمی كه انسان را در خودسازی و تزكیه و تهذیب نفس یاری می دهد، «روزه» است. روزه باعث می شود كه آدمی بر نفس سركش خویش لگام زند، با شهوات و هوا و هوس هایش مبارزه كند، و تمایلات و خواهش های نامشروع و نامعقول نفس را تحت كنترل درآورد: چنانكه امام صادق (ع) فرمود: روزه خواهشهای نفسانی را ناتوان می كند

نفس اماره و سركش، انسان را همواره به بدی ها و گناهان امر می كند، «ان النفس لعمارة بالسوء ازاین رو، قرآن كریم یادآور می شود كه مراقب خود باشید، «علیكم انفسكم «

آدمی تا زمانی كه اسیر هوا و هوس ها و دلبستگی های نفسانی است، هرگز روی سعادت و رستگاری را نخواهد دید و در اثر رذایل اخلاقی و بیماری ها و ناهنجاری های روحی چون خودپرستی، تكبر، ریاست طلبی، كینه، حسد، ریا، غیبت و ... به پست ترین مرتبه های انسانی سقوط می كند، تا جایی كه از حیوان هم پست تر می شود. اما با تزكیه و تهذیب نفس، خودسازی و مبارزه با نفس اماره است كه انسان به كمال و رستگاری، و هدف خود از زندگی دست می یابد.

ذات اقدس الله كمال روح را در تزكیه آن می داند:«قد افلح من زكها¤ و قد خاب من دسها؛ هر كس نفس خود را تزكیه كرد رستگار شد؛ و آن كس كه نفس خویش را با معصیت و گناه آلوده ساخته، نومید ومحروم گشته است.» «فلاح» در حقیقت جامع همه كمالات انسانی است، و راه رسیدن به آن از دیدگاه قرآن كریم، تزكیه و تربیت نفس است.

تزكیه به معنی تطهیر، پالایش و پاكسازی از آلودگی كه سبب رشد و شكوفایی استعدادها و كمالات انسانی می شود. برای اثبات این مسئله سرنوشت ساز، تنها در آغاز سوره شمس به یازده موضوع مهم ازعالم خلقت و ذات پاك خداوند قسم یاد شده، و بیشترین سوگندهای قرآن را به طور جمعی در خود جای داده است.

در مكتب تربیتی روزه، برای كاملتر شدن و تاثیر افزونتر آن در نظام روحی- روانی شخص،توصیه اكید بر امساك و روزه داری اندیشه و فكر، تمام حواس پنجگانه واعضا و جوارح بدن ازآلودگی های اخلاقی وگناهان شده است. امام علی (علیه السلام) می فرماید: «صوم الجسد الامساك عن الاغذیه ... و صوم النفس امساك الحواس الخمس عن سائر المئاثم و خلو القلب من جمیع اسباب الشر؛  روزه جسم، خودداری ازغذا و روزه روح، خودداری حواس پنج گانه ازگناهان، و خالی بودن قلب ازهمه عوامل بدی است.» حتی در بعضی از روایت ها روزه بدون این شرایط بی تاثیر شمرده شده است. چنانكه حضرت فاطمه زهرا (علیها السلام) می فرماید: «روزه داری كه زبان و چشم و گوش و جوارح خود را حفظ نكند، روزه اش به چه كارش خواهد آمد».

آزادی از قید و بند شهوات و تعدیل غریزه جنسی

روزه، انسان را از قید و بند شهوت ها، عادت ها و هوا و هوس ها آزاد می سازد، وبه سوی رشد و بالندگی و ملكوت اعلی پرواز می دهد. واقعیت این است كه نوع انسان ها آزاد نیستند؛ بلكه در بند وثیقه اند و خودشان با سوء اختیار خود، دست و بال خود را بسته اند. قرآن كریم می فرماید: «كل نفس بما كسبت رهینه،  هركسی در گرو دستاورد خویش است.» از نظر امام علی(ع) آزاد كسی است كه شهوت ها را ترك كند؛ «من ترك الشهوات كان حرا.»

روزه ماه رمضان از برنامه هایی است كه انسان را به خود باز می گرداند، و ضمیرش را آگاه و شعورش را بیدار می سازد. روزه دار سحر از میان بستر خواب برای خوردن سحری و راز و نیاز برمی خیزد، و از قید خواب و عادت به استراحت آزاد می شود. در تمام طول روزخود را از سیطره و تسلط جسم و غرایز حیوانی و عادت به خوردن و آشامیدن بیرون می كشد، و طلسم هوا و هوس را می شكند. در میان شهوات، این شهوت شكم و شهوت جنسی است كه خانمان سوزند. به فرموده امام باقر(ع) «هنگامی كه شكم سیر شود، طغیان می كند.»  امام رضا(ع) نیز در بیان حكمت های روزه، این مژده را می دهد كه: «روزه موجب شكسته شدن شهوات می شود.»

با جستجو در آیات و روایات درمی یابیم كه یكی از ابزارهای مهم شیطان «شهوت جنسی» است. بیشترین فشار غریزه جنسی با فرارسیدن بلوغ نوجوانان و جوانان همراه است، كه شهوت جنسی آنها شعله ور می شود، و حال آن كه شرایط ازدواج و ارضای صحیح این غریزه فراهم نشده است. قرآن مجید ضمن ستایش از كسانی كه دامن خویش را از آلودگی بازداشته، جز با همسر و كنیز خویش درنمی آمیزند؛ كسانی را كه این حدود را رعایت نمی كنند، نكوهش كرده، آنان را تجاوزكار می خواند. و توصیه می كند كه جوانان خود را به ازدواج در بیاورید؛ و به كسانی كه وسیله زناشویی نمی یابند، امر می كند كه باید عفت ورزند تا خدا آنان را از فضل خویش بی نیاز سازد.

عفت در مقابل شهوت است. شهوت به هرگونه خواهش نفسانی و میل و رغبت به لذات مادی اطلاق می گردد. ولی عفت یك صفت درونی است كه از تمایلات و شهوات نفسانی حفظ می كند. روزه یك وسیله بسیار مطمئن برای عفت و پاكدامنی است. از این رو، پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) توصیه می كند: «ای گروه جوانان، هركس از شما كه توانایی ازدواج را دارد، ازدواج كند؛ و هركس كه برایش مقدور نیست، بسیار روزه بگیرد، چرا كه روزه از نیروی شهوت می كاهد.»

تقویت اراده، و نیرومندی و تلطیف روح

یكی از مشكلات انسان های عصر نوین كاستی نیروی اراده و كمبود اعتماد به نفس و عزت نفس است، كه باعث بروز خیلی از مشكلات و اختلالات روحی و روانی شده، و مانع پیشرفت و بالندگی، و لذت بردن آنها از زندگی شده است. چنین افرادی نمی توانند از پس مشكلات زندگی خود برآمده و آنها را حل كنند، و در نهایت ناامید و مأیوس شده و افسرده می شوند.

دین مبین اسلام با برنامه های تربیتی غنی خود، مانع بروز چنین مشكلاتی می شود. روزه بهترین وسیله تقویت اراده و افزایش عزت نفس و اعتماد به نفس است. شخص روزه داری كه یك ماه بر گرسنگی و تشنگی فایق آمده و تمایلات شهوانی خود را تحت كنترل درمی آورد، در واقع نیرویی به دست می آورد كه در سایر ایام نیز بر مشكلات و فشارهای درونی و بیرونی غلبه كرده و می تواند با اراده ای پولادین رو به سوی پیشرفت و تكامل گام برداشته و قله های خوشبختی و سعادت را فتح كند.

این همه احساسات، غرایز و تمایلات گوناگون و متضاد درونی، اگر به گونه معقول ارضا و اشباع نشوند و به طور صحیح رهبری و تعدیل نگردند، وجود انسان را از توفان های وحشت و اضطراب پرمی كنند. انسان برای تسلط بر چنین وضعیتی محتاج یك نیروی روحی و روانی قوی است. دراین میان روزه با تربیت و تقویت روح، نیروهای روانی را توانمند كرده و برای این پیكار درونی آماده می سازد و با رفع اضطراب و فشارهای روانی، روح را آرامش خاص می بخشد. حضرت علی(ع) می فرماید: «روزه آرام بخش دلها است.»

خداوند متعال در قرآن كریم، هدف بسیاری از احكام را تحصیل طهارت روح می داند و دستور می دهد كه از آلودگی هجرت كنید تا به طهارت معنوی دست یابید. «والرجز فاهجر»(23) گناه چرك است، و زنگار و حجابی بر روی قلب، كه روزه گرفتن حالتی را در آدمی پدید می آورد كه تیرگی حاصل از گناه را می زداید. لذا قرآن (نساء92.، مائده89. و 95) كفاره برخی از گناهان را روزه داری قرار داده است.

در ایام روزه داری به دلیل امساك از خوردن و آشامیدن و نیز كنترل تمامی گذرگاه های ورود اطلاعات به ذهن، روح و روان، بیشتر فراغت یافته، فعالیتشان برای پرداختن به امور مادی و دنیوی كاهش می یابد، و امكان پرداختن به امور معنوی بیشتر می شود؛ در نتیجه روح از لطافت و صفای بیشتری برخوردار می گردد. لذا امام صادق(ع) می فرماید: «روزه موجب صفای دل و پاكی اعضا و جوارح می شود.» روح در فضای معنوی ماه مبارك رمضان كه با بوی خوش راز و نیاز و بندگی در درگاه الهی عطرآگین شده، به پرواز درمی آید. سحرگاهان خواندن دعای پررمز و راز سحر و ابوحمزه ثمالی لطافت خاصی به روح آدمی بخشیده و انسان را در عالم ملكوتی و روحانی سیر می دهد و به افق بالاتر می برد.

افزایش صبر و تحمل

یكی دیگر از مشكلاتی كه دامنگیر خیلی از افراد می باشد، پایین بود ظرفیت صبر و تحمل است. به عنوان نمونه، تجربه نشان داده است كه علت بروز خیلی از مشكلات خانوادگی، مشاجره های زناشویی و خستگی آنها از زندگی، سطح تحمل و شكیبایی كم آنها است.

گاه در میان بهترین و سالم ترین دوستان و خانواده ها نیز مشكلات و مسایلی پیش می آید كه ناگهان سطح برانگیختگی و پرخاشگری را در افراد بالا می برد، و منجر به رفتارها و گفتارها و دست كم برداشت های غیردوستانه می شود كه گرچه ممكن است بزرگ و اساسی به نظر بیایند، ولی با اندك تحملی قابل كنترل و مهار می باشند.

سوءتفاهم ها و اصطكاك منافع در روابط اجتماعی امری اجتناب ناپذیر است و داشتن صبر و تحمل در مواجهه با رفتار، گفتار و افكار دیگران از جمله پایه های اساسی یك رابطه اجتماعی مثبت و سازنده است. واقعیت این است كه زندگی دنیوی پر از پستی ها و بلندی ها است. هیچ انسانی نیست كه بی عیب و نقص باشد و با سختی ها و ناملایمات روبرو نشود.

خود خدا در قرآن می فرماید: «لقد خلقنا الانسان فی كبد؛ ما انسان را در رنج و سختی آفریدیم.» انسان در اثر این سختی ها است كه آبدیده و آزموده می شود. خوشبختی و سعادت خریدنی نیست؛ بلكه یافتنی است، آدمی با بردباری و سعی و تلاش خویش به رشد و بالندگی، و سعادت و خوشبختی می رسد.

روزه یك ورزش روحی است كه انسان را به صبر و مقاومت و ترك لذتها تمرین می دهد، تا در كوره حوادث بتواند مقاوم باشد. از این رو، در آیات و روایات از روزه به صبر و از ماه رمضان به ماه صبر تعبیر شده است. امام رضا(ع) در تفسیر آیه كریمه «واستعینوا بالصبر و الصلوه ؛  از صبر و نماز یاری بجویید.» می فرماید: «از صبر و نماز یاری بجویید و صبر یعنی روزه». و از پیامبر اكرم(ص) روایت شده كه ماه رمضان را چنین توصیف می كرد: «ماه رمضان ماه صبر است و پاداش صبر، بهشت است.»

پرورش وجدان

وجدان نیروی آسمانی و قوه ملكوتی در نهاد انسان است كه او را به كارهای نیك تشویق می كند، و از كارهای زشت باز می دارد. در اثر این نیرو، وقتی انسان كار نیكی به جا آورد شاد و خوشحال می شود و احساس راحتی و آرامش می كند و هرگاه عمل ناپسند و گناهی از او سر زند، این نیرو او را توبیخ و سرزنش می كند، و از كرده خود پشیمان می شود. قرآن كریم چنین حالت وجدانی را «نفس لوامه» می نامد، و در سوره قیامت به آن سوگند یاد می كند، كه نشانه عظمت آن است؛ «ولا اقسم بالنفس اللوامه؛ سوگند به نفس سرزنشگر.»

نفس لوامه دومین مرحله از نفس است كه انسان پس از تعلیم، تربیت و مجاهدت، به آن ارتقا می یابد. در این مرحله ممكن است آدمی بر اثر طغیان غرایز گاه مرتكب خلاف هایی بشود، اما فورا پشیمان می گردد و به ملامت و سرزنش خویش می پردازد. این وجدان هنگام وسوسه های شیطانی نیز به كمك مردم پرهیزكار برمی خیزد و آنها را از خطر سقوط در گناه نجات می دهد.

روزه از عباداتی است كه با خلوص و پاكی نیت و پیروی از وجدان دینی انجام می شود، و ریاكاری و اغراض باطل در آن كمتر وارد می شود. زیرا روزه صبر است و امساك از مفطرات؛ و این خویشتن داری و مصابرت را كسی كه نیت پاك و شوق به اطاعت فرمان خدا و پاسخ به ندای وجدان نداشته باشد انجام نمی دهد، و درخلوت از خوردن و آشامیدن پرهیز نخواهد كرد. این است معنی فرمایش امیرالمؤمنین (ع)«خداوند روزه را برای آزمون اخلاص بنده واجب كرد.

تغییر رفتار وكردار

روزه داری درتغییر رفتار و احیای شخصیت سالم انسان موثر است. این اثر خود به دو صورت اثر بازداری از رفتارهای منفی و نابهنجار، و اثر واداری به رفتارهای مثبت، بهنجار وخداپسند می باشد. با این همه آثاری كه روزه دار - همچون دست یابی به تقوا، تهذیب نفس، تقویت نیروهای روحی و روانی، پرورش وجدان، افزایش سطح صبر و...-، طبیعی است كه رفتارهای منفی و نابهنجار تغییر یافته، و در جهت بهنجار و مثبت قرار خواهد گرفت. چرا كه هرگونه تغییری در افكار، انگیزه ها و تمایلات انسان، مستقیما در رفتارش نمایان می شود.

روزه داری در طول سی روز ماه رمضان تأثیر عمیقی در فرد گذاشته، ضریب عفت و پاكدامنی، و رفتارهای خداپسند را بالا می برد؛ و حتی شخصیت او را نیز تربیت و ترمیم می كند. از این رو است كه امام صادق(ع) درمورد آثار روزه می فرماید:«روزه موجب پاكی اعضا و جوارح، بازسازی ظاهر و باطن، شكرگزاری بر نعمت های الهی، احسان به فقرا، تضرع و خشوع وگریه زیاد و... می شود.»

اصولا هرگونه عادات، اعتقادات، روحیات(انگیزه ها و هیجانات) و روشی كه به انسان جهت می دهد، شاكله و شخصیت انسان محسوب می شود. انسان هنگامی كه عملی را تكرار می كند، نخست «حالت»، سپس «عادت» و بعد تدریجاً تبدیل به «ملكه» می شود. همین ملكات است كه به اعمال انسان شكل می دهد و خط او را درزندگی مشخص می سازد. «قل كل یعمل علی شاكلته»،  بگو هر كس طبق شخصیت و خلق و خوی خود عمل می كند.» آیات دیگر قرآن نیز دلالت می كنند كه خلق و خوی انسان قابل تغییر است؛ و سرنوشت هیچ كس تغییر نمی كند، مگر اینكه خودش را تغییر دهد.

پس با این همه آثار مثبتی كه روزه بر رفتار و كردار انسان می گذارد، و فضای معنوی كه ماه مبارك رمضان دارد، تعجب برانگیز نیست كه هر ساله طبق آمارهای رسمی نهادهای انتظامی و قضایی، میزان تخلفات و جرایم مختلف در طول ماه رمضان كاهش چشمگیری پیدا می كند. امید است همواره از بركات معنوی این ماه بهره مند شویم.

آخرین ویرایش: پنجشنبه 1391/05/5 15:11